Dziś kawa jest wszędzie. W naszych kuchniach, biurach, porannych rytuałach i przerwach spędzanych w miłym towarzystwie. Kojarzy się z energią, przyjemnością, a czasem nawet z kreatywnością. A jednak ten napój, który uważamy za niegroźny, przez długi czas uznawano za niebezpieczny, wywrotowy, a nawet diabelski. Na przestrzeni dziejów kawa była zakazywana, cenzurowana, opodatkowywana i demonizowana, a czasem nawet łączona ze spiskami politycznymi lub religijnymi.
Przyjrzyjmy się mało znanej historii pełnej skandali, zbiorowych lęków i rewolucji… wokół zwykłej filiżanki kawy.
Napój podejrzany od samego początku
Kawa pojawia się na Bliskim Wschodzie około XV wieku, zwłaszcza w Etiopii i Jemenie. Bardzo szybko rozpowszechnia się w świecie muzułmańskim, gdzie pije się ją, by nie zasnąć podczas długich nocnych modlitw. Jej pobudzające działanie budzi jednak pytania.
W przeciwieństwie do alkoholu, zakazanego przez islam, kawa wywołuje pobudzenie umysłowe, sprzyja dyskusjom i gromadzi tłumy. Pierwsze kawiarnie — nazywane qahveh khaneh — stają się miejscami debat, muzyki, a czasem także krytyki władzy.
I właśnie tutaj zaczynają się problemy.
Mekka, 1511: pierwszy oficjalny zakaz
W roku 1511 w Mekce gubernator Khair Beg oficjalnie zakazuje kawy. Powód? Uważa, że napój podżega do buntu, zachęca do rozmów politycznych i odciąga wiernych od meczetu.
Kawę porównuje się wówczas do narkotyku, podobnie jak wino. Kawiarnie są zamykane, a worki z ziarnami publicznie palone. Zakaz nie trwa jednak długo. Wobec gniewu ludności i braku wyraźnych podstaw religijnych sułtan z Kairu unieważnia decyzję.
Pierwszy wniosek: kawa już wtedy opiera się władzy.
Imperium Osmańskie: zamknięte kawiarnie, karani klienci
W XVI wieku kawa podbija Stambuł. Kawiarnie stają się ważnymi miejscami spotkań, gdzie rozmawia się o poezji, polityce i społeczeństwie. Nazywa się je „szkołami mędrców”.
Dla osmańskich sułtanów są to jednak miejsca niebezpieczne. Za panowania sułtana Murad IV (1623–1640) represje są brutalne. Kawa zostaje zakazana, kawiarnie są niszczone, a osoby pijące kawę surowo karane. Niektóre źródła wspominają nawet o egzekucjach.
Sułtan Murad IV widział w kawie zarzewie sprzeciwu, zdolne zjednoczyć lud przeciwko władzy. Mimo to kawa nadal jest spożywana… w ukryciu.
Chrześcijańska Europa: „napój diabła”
Gdy kawa dociera do Europy w XVII wieku, nie od razu wzbudza entuzjazm. We Włoszech niektórzy księża potępiają napój pochodzący z ziem muzułmańskich, nazywając go „napojem szatana”.
Legenda głosi, że zaciekawiony papież Clément VIII spróbował kawy, zanim wydał opinię. Werdykt: zbyt dobra, by pozostawić ją niewiernym. Miał wówczas „ochrzcić” kawę, kładąc kres sporom.
Prawdziwa czy nie, ta anegdota dobrze obrazuje nieufność na tle religijnym, która otaczała kawę w początkach jej obecności w Europie.
Kawiarnie i rewolucje: polityczny napój
W Anglii kawiarnie pojawiają się w Londynie około roku 1650. Bardzo szybko stają się miejscami publicznej debaty, dostępnymi dla wszystkich, niezależnie od klasy społecznej. Za cenę filiżanki można czytać gazety, słuchać intelektualistów i swobodnie dyskutować.
Wkrótce zaczyna się je nazywać „uniwersytetami za pensa”.
Królowi Charles II ta swoboda jednak się nie podoba. W roku 1675 próbuje zakazać działalności kawiarni, oskarżając je o podsycanie spisków przeciwko monarchii. Także tym razem decyzja wywołuje oburzenie i szybko zostaje wycofana.
Kawa zyskuje pozycję napoju krytycznego myślenia.
Francja i oświecenie w filiżance
W XVIII wieku w Paryżu rozkwitają kawiarnie. Najsłynniejsza z nich, kawiarnia Café Procope, gości takie postacie oświecenia jak Voltaire, Rousseau, Diderot i wiele innych. Kawa staje się intelektualnym paliwem pokolenia, które kwestionuje ustalony porządek.
Nie jest przypadkiem, że kilka dekad później wybucha rewolucja francuska. Nie twierdzimy, że kawa była jej przyczyną, ale niewątpliwie stworzyła przestrzeń do dyskusji i rozpowszechniania nowych idei.
Pić kawę znaczyło myśleć inaczej.
Gdy kawa zagraża… gospodarce
Zakazy nie zawsze mają podłoże religijne lub polityczne. W XVIII wieku w Prusach król Frédéric II próbuje ograniczyć spożycie kawy z powodów ekonomicznych. Ponieważ kawa jest importowana, dużo kosztuje państwo.
Promuje więc piwo jako napój narodowy i tworzy prawdziwą policję kawową, której zadaniem jest tropienie osób nielegalnie palących kawę. Na próżno. Lud nadal pije kawę, czasem po kryjomu.
Po raz kolejny pasja zwycięża nad przymusem.
Dlaczego kawa budziła taki lęk?
Z tych wydarzeń wyłania się pewna prawidłowość. Kawa nie była tylko napojem. Była:
- pobudzająca w świecie przyzwyczajonym do napojów alkoholowych
- czynnikiem jednoczącym ludzi w zhierarchizowanych społeczeństwach
- czymś, co sprzyjało dyskusjom, ideom i kwestionowaniu zastanego porządku
W przeciwieństwie do alkoholu kawa rozbudza, zamiast usypiać. A rozbudzony lud zawsze niepokoił rządzących.
Od zakazanego napoju do symbolu wolności
Dziś kawę się celebruje, jej picie staje się rytuałem, a czasem wręcz nadaje się jej rangę świętości. Jej historia przypomina jednak, że przez długi czas postrzegano ją jako zagrożenie. Każda wypijana przez nas filiżanka niesie ze sobą dziedzictwo debat, walk i wolności słowa.
W Cafemalin lubimy pamiętać, że kawa to nie tylko produkt. To napój pełen historii, kultury i znaczenia. Towarzysz wolnych duchów, twórców, myślicieli… i wszystkich, którzy lubią znaleźć czas na refleksję z filiżanką w dłoni.
Gdy następnym razem będziesz delektować się kawą, pomyśl o tym:
być może pijesz jeden z najbardziej rewolucyjnych napojów w historii. ☕
Może zainteresuje cię także:
Historia wiedeńskich kawiarni: przytulne schronienia przed zimnem
