Σήμερα, ο καφές βρίσκεται παντού. Στις κουζίνες μας, στα γραφεία μας, στις πρωινές μας συνήθειες και στα διαλείμματα με παρέα. Είναι συνώνυμο της ενέργειας, της απόλαυσης και, μερικές φορές, ακόμη και της δημιουργικότητας. Κι όμως, αυτό το ρόφημα που θεωρούμε αθώο αντιμετωπιζόταν για πολύ καιρό ως επικίνδυνο, ανατρεπτικό, ακόμη και διαβολικό. Στην πορεία της ιστορίας, ο καφές απαγορεύτηκε, λογοκρίθηκε, φορολογήθηκε, δαιμονοποιήθηκε, ενώ μερικές φορές συνδέθηκε ακόμη και με πολιτικές ή θρησκευτικές συνωμοσίες.
Μια αναδρομή σε μια άγνωστη ιστορία, γεμάτη σκάνδαλα, συλλογικούς φόβους και επαναστάσεις… γύρω από ένα απλό φλιτζάνι καφέ.
Ένα ρόφημα ύποπτο από τη γέννησή του
Ο καφές εμφανίζεται στη Μέση Ανατολή γύρω στον 15ο αιώνα, ιδίως στην Αιθιοπία και την Υεμένη. Πολύ γρήγορα εξαπλώνεται στον μουσουλμανικό κόσμο, όπου καταναλώνεται για να μένουν οι πιστοί ξύπνιοι κατά τις πολύωρες νυχτερινές προσευχές. Όμως η διεγερτική του δράση προκαλεί απορίες.
Σε αντίθεση με το αλκοόλ, που απαγορεύεται από το ισλάμ, ο καφές προκαλεί νοητική διέγερση, ευνοεί τις συζητήσεις και συγκεντρώνει πλήθη. Τα πρώτα καφενεία — που ονομάζονται qahveh khaneh — γίνονται χώροι συζήτησης, μουσικής και, μερικές φορές, κριτικής της εξουσίας.
Και ακριβώς εκεί αρχίζουν τα προβλήματα.
Μέκκα, 1511: η πρώτη επίσημη απαγόρευση
Το 1511, στη Μέκκα, ο διοικητής Khair Beg απαγορεύει επίσημα τον καφέ. Ο λόγος; Θεωρεί ότι το ρόφημα υποκινεί την εξέγερση, ενθαρρύνει τις πολιτικές συζητήσεις και απομακρύνει τους πιστούς από το τζαμί.
Ο καφές εξομοιώνεται τότε με ναρκωτικό, όπως και το κρασί. Τα καφενεία κλείνουν και τα σακιά με κόκκους καφέ καίγονται δημόσια. Η απαγόρευση, όμως, δεν διαρκεί πολύ. Μπροστά στη λαϊκή οργή και στην έλλειψη σαφούς θρησκευτικής βάσης, ο σουλτάνος του Καΐρου ακυρώνει την απόφαση.
Πρώτη διαπίστωση: ο καφές αντιστέκεται ήδη στην εξουσία.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία: κλειστά καφενεία, τιμωρημένοι πελάτες
Τον 16ο αιώνα, ο καφές κατακλύζει την Κωνσταντινούπολη. Τα καφενεία γίνονται σημαντικοί τόποι συνάντησης, όπου συζητούν για την ποίηση, την πολιτική και την κοινωνία. Αποκαλούνται «σχολεία των σοφών».
Για τους Οθωμανούς σουλτάνους, όμως, αυτοί οι χώροι είναι επικίνδυνοι. Κατά τη βασιλεία του σουλτάνου Murad IV (1623–1640), η καταστολή είναι βίαιη. Ο καφές απαγορεύεται, τα καφενεία καταστρέφονται και όσοι τον καταναλώνουν τιμωρούνται αυστηρά. Ορισμένες πηγές αναφέρουν ακόμη και εκτελέσεις.
Ο σουλτάνος Murad IV έβλεπε στον καφέ έναν παράγοντα που καλλιεργούσε την αμφισβήτηση και μπορούσε να ενώσει τον λαό ενάντια στην εξουσία. Παρ’ όλα αυτά, η κατανάλωση συνεχίζεται… στα κρυφά.
Η χριστιανική Ευρώπη: το «ρόφημα του διαβόλου»
Όταν ο καφές φτάνει στην Ευρώπη τον 17ο αιώνα, δεν προκαλεί αμέσως ενθουσιασμό. Στην Ιταλία, ορισμένοι ιερείς καταδικάζουν ένα ρόφημα που προέρχεται από μουσουλμανικές χώρες και το χαρακτηρίζουν «ρόφημα του Σατανά».
Σύμφωνα με τον θρύλο, ο πάπας Clément VIII, από περιέργεια, δοκίμασε τον καφέ προτού πάρει θέση. Η ετυμηγορία του: ήταν πολύ καλός για να τον αφήσουν στους απίστους. Λέγεται λοιπόν ότι «βάφτισε» τον καφέ, βάζοντας τέλος στη διαμάχη.
Αληθινή ή όχι, αυτή η ιστορία αποτυπώνει εύστοχα τη θρησκευτική δυσπιστία που περιέβαλλε τον καφέ όταν πρωτοεμφανίστηκε στην Ευρώπη.
Καφενεία και επαναστάσεις: ένα πολιτικό ρόφημα
Στην Αγγλία, τα καφενεία εμφανίζονται στο Λονδίνο γύρω στο 1650. Πολύ γρήγορα γίνονται χώροι δημόσιου διαλόγου, ανοιχτοί σε όλους, ανεξάρτητα από την κοινωνική τους τάξη. Στην τιμή ενός φλιτζανιού, μπορεί κανείς να διαβάσει εφημερίδες, να ακούσει διανοούμενους και να συζητήσει ελεύθερα.
Σύντομα αποκτούν το προσωνύμιο «πανεπιστήμια της μίας πένας».
Ο βασιλιάς Charles II, όμως, δεν εκτιμά ιδιαίτερα αυτή την ελευθερία. Το 1675, επιχειρεί να απαγορεύσει τα καφενεία, κατηγορώντας τα ότι τροφοδοτούν συνωμοσίες κατά της μοναρχίας. Και πάλι, το μέτρο προκαλεί κατακραυγή και εγκαταλείπεται γρήγορα.
Ο καφές καθιερώνεται ως το ρόφημα της κριτικής σκέψης.
Η Γαλλία και ο Διαφωτισμός σε ένα φλιτζάνι
Στο Παρίσι, τα καφενεία ανθούν τον 18ο αιώνα. Το πιο διάσημο, το Café Procope, φιλοξενεί προσωπικότητες όπως ο Βολταίρος, ο Ρουσσώ, ο Ντιντερό και πολλές άλλες μορφές του Διαφωτισμού. Ο καφές γίνεται το πνευματικό καύσιμο μιας γενιάς που αμφισβητεί την καθεστηκυία τάξη.
Δεν είναι τυχαίο ότι, λίγες δεκαετίες αργότερα, ξεσπά η Γαλλική Επανάσταση. Χωρίς να λέμε ότι ο καφές ήταν η αιτία της, είναι σαφές πως πρόσφερε έναν χώρο συζήτησης και διάδοσης νέων ιδεών.
Το να πίνει κανείς καφέ σήμαινε να σκέφτεται διαφορετικά.
Όταν ο καφές απειλεί… την οικονομία
Οι απαγορεύσεις δεν είναι πάντα θρησκευτικές ή πολιτικές. Στην Πρωσία, τον 18ο αιώνα, ο βασιλιάς Φρειδερίκος Β΄ επιχειρεί να περιορίσει την κατανάλωση καφέ για οικονομικούς λόγους. Επειδή ο καφές εισάγεται, κοστίζει ακριβά στο κράτος.
Προωθεί λοιπόν την μπίρα ως εθνικό ποτό και συγκροτεί μια πραγματική αστυνομία του καφέ, με αποστολή να εντοπίζει όσους καβουρδίζουν καφέ παράνομα. Μάταια. Ο λαός συνεχίζει να πίνει καφέ, μερικές φορές κρυφά.
Για άλλη μια φορά, το πάθος υπερισχύει των περιορισμών.
Γιατί ο καφές προκαλούσε τόσο φόβο;
Μέσα από αυτά τα επεισόδια διακρίνεται ένα σταθερό στοιχείο. Ο καφές δεν ήταν απλώς ένα ρόφημα. Ήταν:
- διεγερτικός σε έναν κόσμο συνηθισμένο στα αλκοολούχα ποτά
- ενωτικός σε κοινωνίες με ιεραρχική οργάνωση
- πρόσφορος για συζητήσεις, ιδέες και αμφισβήτηση
Σε αντίθεση με το αλκοόλ, ο καφές αφυπνίζει αντί να αποκοιμίζει. Και ένας αφυπνισμένος λαός ανέκαθεν ανησυχούσε τις εκάστοτε εξουσίες.
Από απαγορευμένο ρόφημα σε σύμβολο ελευθερίας
Σήμερα, ο καφές τιμάται, η κατανάλωσή του γίνεται τελετουργία και μερικές φορές αποκτά ακόμη και ιερή διάσταση. Η ιστορία του, όμως, μας θυμίζει ότι για πολύ καιρό θεωρούνταν κίνδυνος. Κάθε φλιτζάνι που πίνουμε κουβαλά μια κληρονομιά συζητήσεων, αγώνων και ελευθερίας της έκφρασης.
Στο Cafemalin, μας αρέσει να θυμόμαστε ότι ο καφές δεν είναι απλώς ένα προϊόν. Είναι ένα ρόφημα γεμάτο ιστορία, πολιτισμό και νόημα. Ένας σύντροφος των ελεύθερων πνευμάτων, των δημιουργικών ανθρώπων, των στοχαστών… και όλων όσοι αγαπούν να αφιερώνουν χρόνο στη σκέψη, με ένα φλιτζάνι στο χέρι.
Την επόμενη φορά που θα απολαύσετε τον καφέ σας, σκεφτείτε το:
ίσως πίνετε ένα από τα πιο επαναστατικά ροφήματα της ιστορίας. ☕
Θα σας αρέσει επίσης να διαβάσετε:
Η ιστορία των βιεννέζικων καφενείων: ζεστά καταφύγια από το κρύο
